Son dönemde küresel piyasalarda yaşanan çalkantılar, özellikle petrol fiyatlarındaki dalgalanmalar tüm dünya ekonomilerini etkisi altına almış durumda. Türkiye'de akaryakıt fiyatlarındaki ani yükselişlerin tüketiciye yansımasını sınırlayan bir kalkan görevi gören 'Eşel Mobil Sistemi', enflasyonla mücadelede kritik bir rol oynuyor. Merkez Bankası ekonomistleri tarafından hazırlanan çarpıcı bir analiz, bu uygulamanın enflasyonu nasıl dizginlediğini bilimsel verilerle ortaya koydu. Akaryakıt üzerindeki vergi ayarlamalarıyla fiyat şoklarını dengeleyen bu mekanizma, vatandaşın cebini korurken, dezenflasyon sürecine de önemli katkı sağlıyor. Bu derinlemesine inceleme, eşel mobilin gerçek etkisini ve gelecekteki önemini anlamak için anahtar niteliğinde.

Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası ekonomistleri Mert Gökcü ve Eren Sezer tarafından hazırlanan analizde, akaryakıt fiyatlarında uygulanan eşel mobil sisteminin enflasyon üzerindeki etkileri değerlendirildi. Çalışmada, uluslararası petrol fiyatlarındaki artışların hem doğrudan hem de dolaylı kanallar aracılığıyla tüketici enflasyonunu etkilediği vurgulandı. 2026 yılı itibarıyla akaryakıt harcamalarının tüketici sepetindeki payının yüzde 3,21 olduğuna dikkat çekilirken, fiyat artışlarının ulaştırma ve gıda gibi birçok sektörde maliyetleri artırdığı ifade edildi.

VERGİ AYARLAMASIYLA FİYAT DENGESİ

Analize göre eşel mobil mekanizması, akaryakıt fiyatlarındaki artışları vergi düzenlemeleriyle sınırlayan bir “otomatik dengeleyici” görevi görüyor. Küresel petrol fiyatlarının yükseldiği dönemlerde, akaryakıt üzerindeki ÖTV’nin düşürülmesiyle nihai fiyat artışları kontrol altına alınabiliyor. Sistem, özellikle benzin, motorin ve LPG fiyatlarının farklı bileşenlerden oluşması sayesinde etkin şekilde uygulanabiliyor. 2026 yılı başı itibarıyla ÖTV’nin akaryakıt fiyatları içindeki payının yüzde 21 ile 26 arasında değiştiği belirtildi.

ENFLASYONA ETKİSİ HESAPLANDI

Çalışmada yapılan hesaplamalara göre, Brent petrol fiyatlarında yüzde 10’luk bir artışın, eşel mobil uygulanmadığı durumda enflasyonu 12 ay içinde yaklaşık 1 puan artırdığı tespit edildi. Ancak eşel mobil sisteminin devrede olduğu senaryoda bu etkinin önemli ölçüde azaldığı görüldü. Ortalama petrol fiyatının 70 dolar seviyesinde olması halinde enflasyona etkisinin 1,9 puandan 0,6 puana düştüğü hesaplandı. Petrol fiyatının 90 dolar seviyesine çıkması durumunda ise eşel mobil sisteminin enflasyonu yaklaşık 3,7 puan sınırlayıcı etkisi olabileceği belirtildi.

Analizde, küresel enerji fiyatlarının para politikasının doğrudan kontrolü dışında olduğuna dikkat çekilerek, eşel mobil uygulamasının bu tür dış kaynaklı fiyat baskılarını azaltmada önemli bir araç olduğu ifade edildi.

Merkez Bankası ekonomistleri, söz konusu mekanizmanın enflasyonun kontrol altına alınmasına ve dezenflasyon sürecine katkı sağlayacağını değerlendirdi.

Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası ekonomistleri Mert Gökcü ve Eren Sezer'in kapsamlı analizi, akaryakıt fiyatlarında uygulanan eşel mobil sisteminin enflasyon üzerindeki belirleyici rolünü detaylandırdı. Çalışma, küresel petrol fiyatlarındaki artışların normal şartlarda enflasyonu önemli ölçüde tetiklediğini ancak eşel mobil mekanizmasının devreye girmesiyle bu etkinin dramatik şekilde azaldığını ortaya koydu. Eşel mobil, akaryakıt üzerindeki Özel Tüketim Vergisi (ÖTV) ayarlamaları yoluyla bir 'otomatik dengeleyici' görevi görerek, uluslararası enerji fiyatlarındaki yükselişlerin nihai tüketici fiyatlarına yansımasını sınırlıyor. Yapılan hesaplamalar, sistemin petrol fiyatlarındaki artışların enflasyon üzerindeki etkisini 1 puandan 3,7 puana kadar azaltma potansiyeli olduğunu gösterdi. Bu sayede, para politikasının doğrudan kontrolü dışındaki dış şoklara karşı etkili bir savunma hattı oluşturan eşel mobil, dezenflasyon sürecine aktif bir şekilde katkıda bulunmaya devam ediyor ve ekonomik istikrara destek oluyor.